Architektura i Sztuka

W renesansie zamożni Europejczycy znajdowali przyjemność w podkreślaniu swojego bogactwa. Pałace dekorowali wybitnymi i drogimi dziełami sztuki.

Renesans narodził się we Florencji na przełomie czternastego i piętnastego wieku. Artyści florenccy tworzyli w przekonaniu, że odradzają sztukę antyku, stąd nazwa stylu renesans, czyli odrodzenie. Florencja wraz z otaczającymi ją terenami miała status jednego z włoskich miast-państw, rozsianych w północnej części Półwyspu Apenińskiego często pozostających ze sobą w stanie wojny. Częste starcia spowodowały, że rozwinęły się one w warowne fortece z zamkami. Zamkowe wieże spełniały funkcje punktów obserwacyjnych, były również symbolem statusu społecznego, a im bogatsze byty rodziny, tym wyższe wieże budowały. Do miejsc wyjątkowych należało papieskie miasto Rzym, dokąd prowadziły drogi tysięcy kupców oraz pielgrzymów, i gdzie spotykały się idee i ścierały myśli. Kupcy z Wenecji i Florencji zdobyli swoje fortuny handlując tkaninami i egzotycznymi przedmiotami sprowadzanymi z Azji i Afryki. Sama Florencja zbudowała swoją potęgę i wzbogaciła się na produkcji tkanin, przede wszystkim poszukiwanego w całej Europie jedwabiu. Wenecja wsławiła się pięknym szkłem, a tamtejsze naczynia, lustra i szklane ozdoby cieszą się dużym zainteresowaniem wśród kupujących również i dziś.

W wieku czternastym i piętnastym zamożne cechy zrzeszające bankierów oraz potężne rodziny florenckie wydawały znaczną część swych majątków na rozwój sztuki. W czasach renesansu (inaczej odrodzenia) nastąpił bowiem wyraźny zwrot ku antycznej sztuce, architekturze, filozofii i myśli politycznej. W średniowieczu religia chrześcijańska celowo zdominowała spuściznę kulturową, jaką pozostawili po sobie Rzymianie i Grecy. Zamożni patroni kolekcjonowali książki i manuskrypty ze starych monasterów i bibliotek w całej Europie, natomiast artyści i architekci zafascynowani kulturą starożytnego Rzymu badali wspaniałe budowle i zrujnowane pałace, których nie brakowało w stolicy Italii i w jej pobliżu. Renesansowi artyści próbowali wzbogacić spuściznę przodków eksperymentując z nowymi technikami. W coraz bardziej realistycznych dziełach malarskich artyści stosowali poprawną perspektywę i światłocień (freski Masaccia), zaś architekci posiłkowali się matematyką Pitagorasa i Euklidesa, by ich budowle osiągnęły klasyczną prostotę konstrukcji opartej na kwadratach i okręgach.

Pisarze i politycy wypracowali demokratyczne mechanizmy kontrolujące funkcjonowanie miast-państw. W rezultacie rywalizacja pomiędzy nimi przybrała odmienny charakter. Zamiast toczyć boje na wojnie bogate rody zaczęty współzawodniczyć w patronowaniu sztuce. We Florencji została wybrana rządząca rada, jednak w latach 1389-1492 faktyczną władzę sprawowała tam potężna rodzina Medyceuszów.

Ślady mecenatu i jednocześnie wpływu wywierane przez Medyceuszów na sztukę pozostały do dziś w postaci florenckich budowli. zarówno sakralnych, jak i świeckich. Jeden z pierwszych wielkich pałaców florenckich został zbudowany na zamówienie Cosima Medyceusza (1389-1464) i nosi nazwę Palazzo Medici-Riccardi. Cosimo (Starszy) zwrócił się do wielkiego architekta Brunelleschiego (twórcy kopuły we florenckiej katedrze Santa Maria del Fiore) z prośbą o sporządzenie projektu. Niestety zadanie przerosło mistrza, stąd ostateczny projekt został wykonany przez Michelozza di Bartolommea (1396-1472). Autorowi udało się połączyć wcześniejszy gotycki styl włoskiej architektury z klasycznymi proporcjami budowli antycznych. Prace rozpoczęły się w 1444 roku. Wprawdzie pałac miał jedynie trzy kondygnacje, jednak masywna konstrukcja oraz kamienne wykończenie nie pozwalały zapomnieć o fortecznym charakterze budowli. Centralną częścią pałacu był dziedziniec otoczony przez wianuszek krużganków znajdujących się na górnej kondygnacji. Otwarte krużganki miały zgodnie z założeniem architekta zapewnić dobrą cyrkulację powietrza w czasie gorącego lata,jednak jeszcze w renesansie kazano je oszklić.

Okna wykonano ze szkła, nie zaś, co było wówczas powszechne, z impregnowanej bawełny czy papieru. Ściany ozdobiono freskami, podłogi wyłożono marmurami lub terakotą.

Palazzo Dav muzeum florenckiej architektury i sztuki meblarskiej, reprezentuje model renesansowej kamieni
cy należącej do patrycjatu. Posiada on aż pięć kondygnacji, co pozwala na lepsze wykorzystanie deficytowej przestrzeni w zatłoczonym mieście. W przyziemiu znajdują się otwarte na ulicę arkady, gdzie zwykle rozkładali swe towary handlarze uliczni. Powyżej znajdują się trzy kondygnacje mieszkalne z efektownym salonem, jadalniami,sypialniami i, co było w ówczesnych czasach wyjątkowym luksusem, na który mogli sobie pozwolić nieliczni bogacze – toaletami. Na górnej kondygnacji tego budynku zbudowano loggię z elegancką kolumnadą od strony ulicy. Większość ścian pokrywają freski, na innych zamontowano haki do wieszania arrasów i skór zwierzęcych, które miały ocieplić pomieszczenia. Szklane okna wyposażono w zamykane od wewnątrz okiennice. Na wszystkich podłogach ułożono terakotę, natomiast drewniane sufity ozdobiono licznymi rodowymi herbami lub motywami geometrycznymi.
Podstawowymi meblami powszechnie używanymi w tym okresie byty solidne stoły i krzesła, używano również skrzyń na bieliznę i ubrania, a przy ścianach ustawiano kredensy. Początkowo na podłogach wykonanych z terakoty lub kamienia układano trzcinowe maty, z czasem jednak pojawiły się miękkie dywany. Wygodną sypialnię urządzono z wielkim pietyzmem. Bogate draperie wykonane z połyskującego jedwabiu zdobiły duże łoże z baldachimem, a na znużonych dniem mieszkańców czekała czysta świeża pościel.

Komnata dedykowana papieżowi Leonowi X w Palazzo Vecchio we Florencji. Vasari pozostał tu wierny klasycznym formom i motywom. Krzesła z czerwonym obiciem są charakterystyczne dla późnego renesansu.

Zamożne rodziny w epoce renesansu oprócz pałaców w mieście, miały również swoje rezydencje na wsi. Cosimo Starszy zamówił u Michelozza dwie wille w pobliżu miejscowości Borgo san Lorenzo. Były to ufortyfikowane budowle z pięknym widokiem na winnice. Wśród wielu wspaniałych
przykładów wiejskich rezydencji warto wymienić domy w Fiesole oraz w Careggi z podziemnym salonem, gdzie można się było schronić w gorące letnie dni. W wiejskich rezydencjach członkowie rodów nie tylko chronili się przed upałem. W okolicznych lasach pełnych zwierzyny, można też było spędzać czas na polowaniach. Posiadłość Lorenza Medyceusza (1449-92) zbudował Giuliano da Sangallo (1445-1516) pierwszy z przedstawicieli dynastii słynnych florenckich architektów. Willa w Poggio a Caiano ma zwartą bryłę z gankiem kolumnowym (portykiem) wychodzącym na ogród. Rozwiązanie to zostało zaczerpnięte z konstrukcji rzymskich świątyń i stało się cechą charakterystyczną weneckich pałaców projektowanych przez Andrea Palladia (twórcę między innymi pałaców Chiericati i Valmarama).

Czytaj dalej »

Po pełnym przepychu stylu barokowym nadszedł czas na nieco lżejsze w charakterze, jednak wciąż bardzo strojne rokoko. Tuż potem architekci zwrócili się ku klasycznej prostocie ornamentacji w sztuce starożytnej Grecji i Rzymu, dając początek nowemu trendowi zwanemu neoklasycyzmem.

Dwór francuskiego króla Ludwika XIV, który rządził w latach 1643-1715, zasłynął z niespotykanego przepychu, a pałac w Wersalu do dziś pozostał pamiątką wystawnego stylu życia ówczesnych możnowładców. Przy budowie i urządzaniu wspanialej budowli zatrudnieni byli najlepsi rzemieślnicy z Francji i innych krajów europejskich. Nie żałowano środków, co widoczne jest w każdym detalu. Styl rokokowy cechuje kręta linia i bogate zdobnictwo.
Po śmierci Ludwika XIV francuska korona przeszła w ręce jego wnuka Ludwika XV, a następnie praprawnuka, Ludwika XVI. W połowie XVIII wieku sztuka architektoniczna rozwinęla się w kierunku nowego stylu, a budowniczowie zaczęli znów nawiązywać do klasycznych proporcji architektury starożytnej Grecji oraz Rzymu. Zachętą staly się niewątpliwie coraz częstsze podróże w tamte rejony oraz nowe znaleziska archeologiczne, które można było podziwiać w muzeach w pólnocnych krajach Europy.

W przeciwieństwie do baroku i rokoka nowy styl cechowała prostota. We Francji rzemieślnicy zaczęli specjalizować się w sztuce meblarskiej, a ich dzieła, często wykonane z drewna orzechowego, miały oszczędną prostą linię. Meble z tamtego okresu można rozpoznać po cienkich nogach i prostych żłobieniach. Budowle zaprojektowane przez takich architektów jak Ange-Jacques Gabriel (1698-1782) były solidne i majestatyczne. Wśród jego najsłynniejszych projektów znajdują się: zabudowa Place de la Concorde (pol. Plac Zgody) w centrum Paryża oraz pałacyk Petit Trianon w parku w Wersalu. Inspiracją dla Gabriela były wille autorstwa szesnastowiecznego architekta włoskiego Palladia, który z kolei nawiązywał do proporcji greckich świątyń i rzymskich pałaców.
W Wielkiej Brytanii te same inspiracje widoczne są w twórczości jednego z najwybitniejszych architektów i projektantów wnętrz tego okresu Roberta Adama.

Utrzymane w stylu neoklasycystycznym kominek i sufit zaprojektowane przez Roberta Adama

Robert Adam (1728-92). Ukończył  studia we Włoszech i wiele podróżował, a w roku 1750 cieszył się już wśród przedstawicieli brytyjskiej arystokracji opinią zdolnego architekta. Przebudował wiele budowli, których fasady ozdobił frontonami i pilastrami. Wśród dzieł Adama znajdują się stylowe domy mieszkalne w Londynie, a także rezydencje wiejskie, które można podziwiać do dnia dzisiejszego – należą do nich Osterley Park House i Syon House (na zachód od Londynu), Kenwood House (w północnym Londynie), Bowood House w Wiltshire oraz Kedleston Hall w Derbyshire. W fasadach swych budowli projektant umieścił wysokie okna, przez które do środka wpada dużo światła, natomiast przestrzenność wnętrza podkreślają jasne, czyste kolory ścian. Wnętrza, podobnie jak fasady, swym charakterem nawiązują do stylu starożytnej Grecji. Ozdobione są wolno stojącymi kolumnami oraz złoconym ornamentem w formie girland i medalionów. Każda zamożna rodzina miała w swoim domu kominek autorstwa Adama zdobiony elementami marmurowymi lub wykonanymi z malowanego drewna. Podłogi dekorowano wzorami geometrycznymi, tak jak we francuskich pałacach układano je w drewnianym parkiecie, lub jak w starożytnej Grecji, w kaflach wykonanych z marmuru.

Sztuka epoki neoklasycyzmu

Początek neoklasycyzmu wyznacza powstanie jednego z najważniejszych dzieł w historii malarstwa – obraz Śmierć Marata. Powstał on w pracowni Jacques’a-Louisa Davida w 1793 r. i szokuje nie tylko ponurym tematem, lecz także prostotą kompozycji. Dzieło jest pośmiertnym portretem Jeana Paula Marata (1743-93) – polityka, który doszedł do władzy tuż po rewolucji francuskiej. Marat został zamordowany w kąpieli przez prawicową działaczkę, Charlotte Corday.

Czytaj dalej »

Architekt John Nash

Budowle Johna Nasha (1752-1835), są zaliczane do tak zwanego stylu regencji. Nash reprezentuje w nim romantyczny kierunek „malowniczy”. Specjalnością tego architekta byto niewątpliwie wyszukane usytuowanie budowli w odpowiednim otoczeniu. Wprawdzie trudno powiedzieć, że dzieła Jego miały charakter neoklasycystyczny w pełnym znaczeniu tego stowa, jednak fakt, że zwykle otaczały je parki z szerokimi alejami, rozległymi tarasami oraz kryjcmi się gdzieniegdzie domkami myśliwskimi, wskazuje na to, iż wzorce klasyczne nie były mu obce.

Do dzieł Johna Nasha należą między innymi Re-cnt’s Park, niedaleko rezydencji księcia regenta. Carlton Housc, oraz Regent Street, plac Picadilly Circus i Oxford Circus oraz kościół All Souls Church. Jednym z najsłynniejszych dzieł Johna Nasha jest imponujący pałac Royal Pavilion, wybudowany na zamówienie księcia regenta w Brighton w Sussex.

Twórczość Johna Soane

Uznany i szanowany architekt John Soane niepozwalał sobie na „malownicze” eksperymenty i bezwzględnie pozostał wierny wzorcom starożytnym. Utrzymane w stylu greckim budowle cechowały się mistrzostwem formy, podkreślonej
nienagannymi proporcjami oraz genialnym wyczuciem gry światła i cienia. Perfekcjonizm Soane przyniósł mu zasłużoną sławę wśród historyków sztuki, pomimo że spośród gmachów jego autorstwa pozostato już tylko kilka.
Dziełem życia Johna Soane byt budynek Bank of England, którego budowa trwała ponad czterdzieści lat ( 1791-1833). Niestety z calej konstrukcji pozostata już tylko pozbawiona okien fasada, która i tak została przebudowana. Przetrwało jednak wiele ilustracji, przedstawiających nieistniejącą już siedzibę Bank of England, a wśród nich rycina obrazująca wspaniałą salę balową, wypełnioną światłem słonecznym, przedostającym się przez szklany sufit.
Do dziś można natomiast podziwiać takie budowle, jak Dulwich Picture Gallery i Mausoleum (1811-1814). Artysta przebudował także własny dom przy Lincoln Inn Fields, w którym założył muzeum rzeźby oraz znalezisk archeologicznych.

Francuscy architekci neoklasycystyczni

Jednym z pierwszych architektów neoklasycystycznych we Francji był Claude-Nicolas Ledoux (1736-1806). Jego olbrzymie budowle, choć pozostawały pod silnym wpływem architektury klasycznej, w prostocie zarówno formy jak i detalu wykazywały pewne cechy modernizmu. Jest to zresztą tendencja widoczna w zdecydowanej większości francuskich przedsięwzięć.

Czytaj dalej »

Pod koniec osiemnastego i na początku dziewiętnastego wieku, po raz kolejny w dziejach cywilizacji zachodniej, architekci w poszukiwaniu wzorców zwrócili się w kierunku sztuki klasycznej. W rezultacie powstał nowy trend architektoniczny, określany mianem „neoklasycyzmu”. Do końca osiemnastego wieku wiele budynków w Europie zostało zbudowanych według wzorów pochodzących ze starożytnego Rzymu i Grecji. Nietrudno jednak zauważyć, że ich twórcy nie zawsze pozostawali do końca wierni antycznym kanonom, a budowle te były najczęściej dość dalekim odzwierciedleniem swych świetnych pierwowzorów. Dopiero pod koniec osiemnastego wieku architektura antyczna została należycie doceniona, co zaowocowało nowym prądem w budownictwie tamtych czasów – neoklasycyzmem.

Wraz z nowymi wykopaliskami wciąż odkrywano zapomniane antyczne miasta. Architekci przełomu osiemnastego i dziewiętnastego wieku uzyskali w ten sposób dostęp do bezcennych źródeł informacji. Ponadto sami wiele podróżowali i mieli okazję na własne oczy zobaczyć starożytne budowle Włoch czy Grecji. Publikowano albumy zawierające rysunki wiernie ukazujące owe budowle, a nie ich renesansowe imitacje, często będące jedynie dalekim odzwierciedleniem rzeczywistych wzorów.

Neoklasycyzm w Wielkiej Brytanii

Architektura brytyjska początku dziewiętnastego wieku to przede wszystkim dzieła trzech wybitnych twórców: Roberta Adama, Johna Nasha i Johna Soane. Wprawdzie zaprojektowane przez nich budowle nie odbiegały widocznie od tych, które powstały w innych miastach Europy, na przykład w Helsinkach, Petersburgu, Berlinie, Paryżu czy w Rzymie,jednak wszyscy trzej potrafili tchnąć w swoje neoklasycystyczne budowle nieco indywidualizmu. Dzieło Roberta Adama Robert Adam (1728-92) to jeden z pierwszych brytyjskich architektów, który naśladował wzory antyczne. Zafascynowany był przede wszystkim ów dziełami powstałymi w starożytnym Rzymie  i Pompejach oraz sztuką etruską. Czytaj dalej »