Architektura i sztuka renesansu
W renesansie zamożni Europejczycy znajdowali przyjemność w podkreślaniu swojego bogactwa. Pałace dekorowali wybitnymi i drogimi dziełami sztuki.
Renesans narodził się we Florencji na przełomie czternastego i piętnastego wieku. Artyści florenccy tworzyli w przekonaniu, że odradzają sztukę antyku, stąd nazwa stylu renesans, czyli odrodzenie. Florencja wraz z otaczającymi ją terenami miała status jednego z włoskich miast-państw, rozsianych w północnej części Półwyspu Apenińskiego często pozostających ze sobą w stanie wojny. Częste starcia spowodowały, że rozwinęły się one w warowne fortece z zamkami. Zamkowe wieże spełniały funkcje punktów obserwacyjnych, były również symbolem statusu społecznego, a im bogatsze byty rodziny, tym wyższe wieże budowały. Do miejsc wyjątkowych należało papieskie miasto Rzym, dokąd prowadziły drogi tysięcy kupców oraz pielgrzymów, i gdzie spotykały się idee i ścierały myśli. Kupcy z Wenecji i Florencji zdobyli swoje fortuny handlując tkaninami i egzotycznymi przedmiotami sprowadzanymi z Azji i Afryki. Sama Florencja zbudowała swoją potęgę i wzbogaciła się na produkcji tkanin, przede wszystkim poszukiwanego w całej Europie jedwabiu. Wenecja wsławiła się pięknym szkłem, a tamtejsze naczynia, lustra i szklane ozdoby cieszą się dużym zainteresowaniem wśród kupujących również i dziś.
W wieku czternastym i piętnastym zamożne cechy zrzeszające bankierów oraz potężne rodziny florenckie wydawały znaczną część swych majątków na rozwój sztuki. W czasach renesansu (inaczej odrodzenia) nastąpił bowiem wyraźny zwrot ku antycznej sztuce, architekturze, filozofii i myśli politycznej. W średniowieczu religia chrześcijańska celowo zdominowała spuściznę kulturową, jaką pozostawili po sobie Rzymianie i Grecy. Zamożni patroni kolekcjonowali książki i manuskrypty ze starych monasterów i bibliotek w całej Europie, natomiast artyści i architekci zafascynowani kulturą starożytnego Rzymu badali wspaniałe budowle i zrujnowane pałace, których nie brakowało w stolicy Italii i w jej pobliżu. Renesansowi artyści próbowali wzbogacić spuściznę przodków eksperymentując z nowymi technikami. W coraz bardziej realistycznych dziełach malarskich artyści stosowali poprawną perspektywę i światłocień (freski Masaccia), zaś architekci posiłkowali się matematyką Pitagorasa i Euklidesa, by ich budowle osiągnęły klasyczną prostotę konstrukcji opartej na kwadratach i okręgach.
Pisarze i politycy wypracowali demokratyczne mechanizmy kontrolujące funkcjonowanie miast-państw. W rezultacie rywalizacja pomiędzy nimi przybrała odmienny charakter. Zamiast toczyć boje na wojnie bogate rody zaczęty współzawodniczyć w patronowaniu sztuce. We Florencji została wybrana rządząca rada, jednak w latach 1389-1492 faktyczną władzę sprawowała tam potężna rodzina Medyceuszów.
Ślady mecenatu i jednocześnie wpływu wywierane przez Medyceuszów na sztukę pozostały do dziś w postaci florenckich budowli. zarówno sakralnych, jak i świeckich. Jeden z pierwszych wielkich pałaców florenckich został zbudowany na zamówienie Cosima Medyceusza (1389-1464) i nosi nazwę Palazzo Medici-Riccardi. Cosimo (Starszy) zwrócił się do wielkiego architekta Brunelleschiego (twórcy kopuły we florenckiej katedrze Santa Maria del Fiore) z prośbą o sporządzenie projektu. Niestety zadanie przerosło mistrza, stąd ostateczny projekt został wykonany przez Michelozza di Bartolommea (1396-1472). Autorowi udało się połączyć wcześniejszy gotycki styl włoskiej architektury z klasycznymi proporcjami budowli antycznych. Prace rozpoczęły się w 1444 roku. Wprawdzie pałac miał jedynie trzy kondygnacje, jednak masywna konstrukcja oraz kamienne wykończenie nie pozwalały zapomnieć o fortecznym charakterze budowli. Centralną częścią pałacu był dziedziniec otoczony przez wianuszek krużganków znajdujących się na górnej kondygnacji. Otwarte krużganki miały zgodnie z założeniem architekta zapewnić dobrą cyrkulację powietrza w czasie gorącego lata,jednak jeszcze w renesansie kazano je oszklić.
Okna wykonano ze szkła, nie zaś, co było wówczas powszechne, z impregnowanej bawełny czy papieru. Ściany ozdobiono freskami, podłogi wyłożono marmurami lub terakotą.
Palazzo Dav muzeum florenckiej architektury i sztuki meblarskiej, reprezentuje model renesansowej kamieni
cy należącej do patrycjatu. Posiada on aż pięć kondygnacji, co pozwala na lepsze wykorzystanie deficytowej przestrzeni w zatÅ‚oczonym mieÅ›cie. W przyziemiu znajdujÄ… siÄ™ otwarte na ulicÄ™ arkady, gdzie zwykle rozkÅ‚adali swe towary handlarze uliczni. Powyżej znajdujÄ… siÄ™ trzy kondygnacje mieszkalne z efektownym salonem, jadalniami,sypialniami i, co byÅ‚o w ówczesnych czasach wyjÄ…tkowym luksusem, na który mogli sobie pozwolić nieliczni bogacze – toaletami. Na górnej kondygnacji tego budynku zbudowano loggiÄ™ z eleganckÄ… kolumnadÄ… od strony ulicy. WiÄ™kszość Å›cian pokrywajÄ… freski, na innych zamontowano haki do wieszania arrasów i skór zwierzÄ™cych, które miaÅ‚y ocieplić pomieszczenia. Szklane okna wyposażono w zamykane od wewnÄ…trz okiennice. Na wszystkich podÅ‚ogach uÅ‚ożono terakotÄ™, natomiast drewniane sufity ozdobiono licznymi rodowymi herbami lub motywami geometrycznymi.
Podstawowymi meblami powszechnie używanymi w tym okresie byty solidne stoły i krzesła, używano również skrzyń na bieliznę i ubrania, a przy ścianach ustawiano kredensy. Początkowo na podłogach wykonanych z terakoty lub kamienia układano trzcinowe maty, z czasem jednak pojawiły się miękkie dywany. Wygodną sypialnię urządzono z wielkim pietyzmem. Bogate draperie wykonane z połyskującego jedwabiu zdobiły duże łoże z baldachimem, a na znużonych dniem mieszkańców czekała czysta świeża pościel.
Komnata dedykowana papieżowi Leonowi X w Palazzo Vecchio we Florencji. Vasari pozostał tu wierny klasycznym formom i motywom. Krzesła z czerwonym obiciem są charakterystyczne dla późnego renesansu.
Zamożne rodziny w epoce renesansu oprócz pałaców w mieście, miały również swoje rezydencje na wsi. Cosimo Starszy zamówił u Michelozza dwie wille w pobliżu miejscowości Borgo san Lorenzo. Były to ufortyfikowane budowle z pięknym widokiem na winnice. Wśród wielu wspaniałych
przykładów wiejskich rezydencji warto wymienić domy w Fiesole oraz w Careggi z podziemnym salonem, gdzie można się było schronić w gorące letnie dni. W wiejskich rezydencjach członkowie rodów nie tylko chronili się przed upałem. W okolicznych lasach pełnych zwierzyny, można też było spędzać czas na polowaniach. Posiadłość Lorenza Medyceusza (1449-92) zbudował Giuliano da Sangallo (1445-1516) pierwszy z przedstawicieli dynastii słynnych florenckich architektów. Willa w Poggio a Caiano ma zwartą bryłę z gankiem kolumnowym (portykiem) wychodzącym na ogród. Rozwiązanie to zostało zaczerpnięte z konstrukcji rzymskich świątyń i stało się cechą charakterystyczną weneckich pałaców projektowanych przez Andrea Palladia (twórcę między innymi pałaców Chiericati i Valmarama).
Pałac Medici-Riecardi byt siedzibą wielu pokoleń rodu Medyceuszów. Lorenzo Wspaniały kontynuował dzieło swego dziada Cosima i nie szczędził sił, ani pieniędzy, by pomóc wielkim artystom takim jak Botticelli, Filippo Lippi czy Verrocchio, a gdy nic miał funduszy, by wesprzeć ich finansowo, starał się przynajmniej znaleźć im dobrze płatną posadę. Lorenzo zwrócił uwagę na nieprzeciętny talent dwunastoletniego wówczas chłopca noszącego imię Leonardo z pobliskiej wioski Vinci. To on zachęcił przyszłego artystę do rozwijania swych zdolności i znalazł mu pracę na dworze księcia Jodovica Sforzy w Mediolanie.
Lorenzo zmarł w 1492 r., a dwa lata później Flolencja została podbita przez wojska francuskie króla Karola VIII i ogłoszona republiką. Wywodzący się z rodu Medyceuszów papież Klemens VII, przy wsparciu wojsk hiszpańskiego króla i cesarza Rzymu Karola V przywrócił do władzy ród Medyceuszów ogłaszając władcą Wielkiego Księcia Cosima (1519-1574).
W roku 1540 Cosimo i jego żona Eleonora przeprowadzili się do starszego Palazzo Vecchio, gdzie mieścił się florencki ratusz. Wnętrze pałacu zostało w znacznym stopniu przebudowane i unowocześnione w najlepszym renesansowym stylu. Autorem wystroju nowych wnętrz byt Giorgio Vasari, malarz i historyk, którego prace naukowe są bogatym źródłem wiedzy na temat artystów oraz intelektualnych trendów epoki odrodzenia. Fasadę budowli zdobiła dzwonnica wzniesiona w roku 1322. Nad ścianą frontową posiadłości architekt stworzył system przestronnych dziedzińców i zbudował kilka okazałych sal do przyjmowania interesantów.
Każda komnata na parterze zostaÅ‚a zadedykowana jednemu czÅ‚onkowi rodu Medyceuszów – noszÄ… one imiona Cosima Starszego, Lorenza WspaniaÅ‚ego, papieża Leona X, papieża Klemensa VII. Freski na Å›cianach przedstawiajÄ… sceny z życia starożytnego Rzymu oraz z rzymskiej mitologii. Ich styl wydaje siÄ™ dość ciężki w porównaniu z freskami pochodzÄ…cymi z wczesnego renesansu. Masywne dÄ™bowe meble i drewniane okiennice w poÅ‚Ä…czeniu z marmurowÄ… podÅ‚ogÄ… i drewnianymi, bogato zdobionymi sufitami w salach dla goÅ›ci sprawiaÅ‚y przytÅ‚aczajÄ…ce wrażenie.
Z czasem coraz bardziej na znaczeniu zyskiwał Rzym, gdzie przeniosło się wielu renesansowych utalentowanych artystów i architektów. Po francuskim najeździe i ogłoszeniu miasta republiką przez Girolama Savonarolę w roku 1494, zloty okres Florencji powoli zaczynał przechodzić do historii. Rolę stolicy kulturalnej przejął wówczas Rzym. Zamożnych patronów sztuki zastąpili w Rzymie papieże, a dzieła takich artystów jak Michał Anioł, czy Rafael zdobiły nie tylko kościoły i katedry, lecz również prywatne pałace wysoko postawionych hierarchów koscioła.
Wiele wspaniaÅ‚ych posiadÅ‚oÅ›ci wokół Rzymu powstaÅ‚o na zamówienie papieży i kardynałów z rodziny Medyceuszów. Palazzo Farnese stanowiÅ‚ zwartÄ… bryle, urozmaiconÄ… gdzieniegdzie rzÄ™dami okien. BudowÄ™ paÅ‚acu zainicjowaÅ‚ kardynaÅ‚ Alessandro Farnese (późniejszy papież PaweÅ‚ III), autorem projektu jest natomiast Antonio da Sangallo MÅ‚odszy (1483-1546). Prace rozpoczÄ™ty siÄ™ w roku 1541, ukoÅ„czyÅ‚ je pięć lat później MichaÅ‚ AnioÅ‚ (1475-1564). WewnÄ™trzny wystrój przestronnych pomieszczeÅ„ wydaje siÄ™ o wiele lżejszy niż w tradycyjnych paÅ‚acach florenckich. Tutaj Å›ciany pokryto tynkiem w ciepÅ‚ym żółtym kolorze, a caÅ‚ość ozdobiono subtelnymi ornamentami. PiÄ™knie wypolerowane podÅ‚ogi zwracajÄ… uwagÄ™ marmurowymi kaflami o geometrycznym wzorze, a meble zredukowane sÄ… do minimum – zaledwie stoÅ‚y, krzesÅ‚a i skrzynie. W niektórych pomieszczeniach dominujÄ…cym elementem byt masywny kominek, a na Å›cianach wieszano duże arrasy, które jednak w porównaniu z przestronnoÅ›ciÄ… sal wydajÄ… siÄ™ być niewielkimi obrazami.
Rzymianie, podobnie jak florentyńczycy, budowali dla siebie duże wiejskie posiadłości. Jednym z wczesnych przykładów takiej architektury jest Villa Madama zaprojektowana przez Rafaela (1483-1520) na zamówienie kardynała Giulia Medyceusza. Prace rozpoczęto w roku 1516; w efekcie powstała willa z loggią o otwartym sklepieniu i z widokiem na piękne ogrody oraz na zbocza Monte Mario. Prace wykończeniowe prowadzili kontynuatorzy dzieła Rafaela, miedzy innymi Antonio da Sangallo Młodszy. Wnętrza przepełnia jasne światło wpadające z zewnątrz przez ogromne okna podkreślając piękno i prostotę skromnie umeblowanych komnat. Na podłogach zostały położone wielkie kafle z kolorowego marmuru, a fryzy i zdobione malowidłami sufity podkreślają znaczną wysokość pomieszczeń.
Pod koniec epoki renesansu, w latach 90. szesnastego wieku, artystycznym centrum stała się Wenecja.
Tutaj tworzyli Tycjan, Giovanni Bellini i Tintoretto. Architektura Wenecji wyróżniała się wykwintnym stylem z klasycznymi proporcjami, które wyparły kanciaste kontury gotyckich domów nad kantami. W oknach pojawiły się rolety zamiast, lub obok, montowanych najczęściej na zewnątrz okiennic. ściany pokryte byty weneckimi jedwabiami, a podłogi coraz chętniej wykonywano z drewna, szczególnie w budynkach o lekkiej konstrukcji, które umieszczone były na palach nad kanałami i na terenach podmokłych.