Dwór francuskiego króla Ludwika XIV, który rządził w latach 1643-1715, zasłynął z niespotykanego przepychu, a pałac w Wersalu do dziś pozostał pamiątką wystawnego stylu życia ówczesnych możnowładców. Przy budowie i urządzaniu wspanialej budowli zatrudnieni byli najlepsi rzemieślnicy z Francji i innych krajów europejskich. Nie żałowano środków, co widoczne jest w każdym detalu. Styl rokokowy cechuje kręta linia i bogate zdobnictwo.
Po śmierci Ludwika XIV francuska korona przeszła w ręce jego wnuka Ludwika XV, a następnie praprawnuka, Ludwika XVI. W połowie XVIII wieku sztuka architektoniczna rozwinęla się w kierunku nowego stylu, a budowniczowie zaczęli znów nawiązywać do klasycznych proporcji architektury starożytnej Grecji oraz Rzymu. Zachętą staly się niewątpliwie coraz częstsze podróże w tamte rejony oraz nowe znaleziska archeologiczne, które można było podziwiać w muzeach w pólnocnych krajach Europy.

W przeciwieństwie do baroku i rokoka nowy styl cechowała prostota. We Francji rzemieślnicy zaczęli specjalizować się w sztuce meblarskiej, a ich dzieła, często wykonane z drewna orzechowego, miały oszczędną prostą linię. Meble z tamtego okresu można rozpoznać po cienkich nogach i prostych żłobieniach. Budowle zaprojektowane przez takich architektów jak Ange-Jacques Gabriel (1698-1782) były solidne i majestatyczne. Wśród jego najsłynniejszych projektów znajdują się: zabudowa Place de la Concorde (pol. Plac Zgody) w centrum Paryża oraz pałacyk Petit Trianon w parku w Wersalu. Inspiracją dla Gabriela były wille autorstwa szesnastowiecznego architekta włoskiego Palladia, który z kolei nawiązywał do proporcji greckich świątyń i rzymskich pałaców.
W Wielkiej Brytanii te same inspiracje widoczne są w twórczości jednego z najwybitniejszych architektów i projektantów wnętrz tego okresu Roberta Adama.

Utrzymane w stylu neoklasycystycznym kominek i sufit zaprojektowane przez Roberta Adama

Robert Adam (1728-92). Ukończył  studia we Włoszech i wiele podróżował, a w roku 1750 cieszył się już wśród przedstawicieli brytyjskiej arystokracji opinią zdolnego architekta. Przebudował wiele budowli, których fasady ozdobił frontonami i pilastrami. Wśród dzieł Adama znajdują się stylowe domy mieszkalne w Londynie, a także rezydencje wiejskie, które można podziwiać do dnia dzisiejszego – należą do nich Osterley Park House i Syon House (na zachód od Londynu), Kenwood House (w północnym Londynie), Bowood House w Wiltshire oraz Kedleston Hall w Derbyshire. W fasadach swych budowli projektant umieścił wysokie okna, przez które do środka wpada dużo światła, natomiast przestrzenność wnętrza podkreślają jasne, czyste kolory ścian. Wnętrza, podobnie jak fasady, swym charakterem nawiązują do stylu starożytnej Grecji. Ozdobione są wolno stojącymi kolumnami oraz złoconym ornamentem w formie girland i medalionów. Każda zamożna rodzina miała w swoim domu kominek autorstwa Adama zdobiony elementami marmurowymi lub wykonanymi z malowanego drewna. Podłogi dekorowano wzorami geometrycznymi, tak jak we francuskich pałacach układano je w drewnianym parkiecie, lub jak w starożytnej Grecji, w kaflach wykonanych z marmuru.

Sztuka epoki neoklasycyzmu

Początek neoklasycyzmu wyznacza powstanie jednego z najważniejszych dzieł w historii malarstwa – obraz Śmierć Marata. Powstał on w pracowni Jacques’a-Louisa Davida w 1793 r. i szokuje nie tylko ponurym tematem, lecz także prostotą kompozycji. Dzieło jest pośmiertnym portretem Jeana Paula Marata (1743-93) – polityka, który doszedł do władzy tuż po rewolucji francuskiej. Marat został zamordowany w kąpieli przez prawicową działaczkę, Charlotte Corday.

David byt przyjacielem Marata i darzył go dużym szacunkiem, stąd władze zwróciły się do niego z prośbą o zorganizowanie pogrzebu i zamówiły portret zmarłego. Artysta bawi się światłem i formą – ciała konającego Marata ma barwę białego marmuru, uwagę przykuwa zaś kilka zaledwie detali – z wanny zwiesza się udrapowana tkanina, obok leży oficjalne pismo, z jakim przyszła do Marata morderczyni oraz nóż, którym zadała cios. Marat bez wątpienia cierpi, jednak ogólny wydźwięk obrazu zdumiewa spokojem i dystansem wobec przemocy. Chociaż od portretu wieje chłodem, atmosfera dzieła jest uduchowiona i to ona właśnie decyduje o jego neoklasycystycznym charakterze.

Robert Adam specjalizował się w projektach indywidualnych domów, podczas gdy inny brytyjski architekt – Anglik, John Nash (1752-1835) – zajmował się projektowaniem wielkich obiektów miejskich. Jest on autorem zarówno wspaniałych kamienic, jak i kościołów. W Londynie można podziwiać tarasowo usytuowane kamienice jego projektu otaczające Regent Park. Wszystkie pomalowane są na kremowy kolor, zdobią je eleganckie rzeźby oraz reliefy utrzymane w stylu nawiązującym do starożytnej Grecji.

W Wielkiej Brytanii do produkcji mebli zaczęto stosować nieznany wcześniej gatunek drewna – mahoń przywożony z lasów tropikalnych brytyjskich i holenderskich kolonii. Meblarstwo nie byto już tylko zwykłym rzemioslem, zyskało sobie status prawdziwej sztuki. Robert Adam sam wymyślał wzory mebli do zaprojektowanych przez siebie wnętrz. Zostaly one później umieszczone i opisane w publikacji George’a Hepplewhite’a pod tytulem The Cabinet-maker and Upholsterer’s Guide (pol. Mistrzowie meblarstwa i tapicerstwa). Meble z tamtego okresu to krzesla z elegancko rzeźbionymi oparciami oraz mahoniowe kredensy zdobione innymi gatunkami drewna (intarsjowane) oraz elementami z pozłacanego brązu, które jednocześnie mialy za zadanie wzmacniać konstrukcję samego mebla.

Pod koniec XVIII wieku klasycyzm dotarł również do Stanów Zjednoczonych. Wiele spośród reprezentacyjnych budowli pochodzi z tamtego okresu, zwanego federalnym; jest wśród nich m.in., ukończony w 1793 r., budynek władz stanowych w Bostonie w Massachusetts. Rząd ceglanych łuków stanowi solidną podstawę dla greckich kolumn rozdzielających duże okna. Ponad nimi wznosi się okazały klasycystyczny fronton zwieńczony połyskującą kopulą i latarnią. Oddany do użytku w 1829 roku Biały Dom w Waszyngtonie został wzniesiony na wzór projektów Palladia. Symetryczna budowla otwiera się na rozlegle trawniki. Nowy styl zaznaczyl się również w amerykańskiej sztuce meblarskiej. Jasne drewno zdobiono tu za pomocą prostych plaskich ornamentów podkreślających regularną linię dziela.

Budowle Johna Nasha (1752-1835), są zaliczane do tak zwanego stylu regencji. Nash reprezentuje w nim romantyczny kierunek „malowniczy”. Specjalnością tego architekta byto niewątpliwie wyszukane usytuowanie budowli w odpowiednim otoczeniu. Wprawdzie trudno powiedzieć, że dzieła Jego miały charakter neoklasycystyczny w pełnym znaczeniu tego stowa, jednak fakt, że zwykle otaczały je parki z szerokimi alejami, rozległymi tarasami oraz kryjcmi się gdzieniegdzie domkami myśliwskimi, wskazuje na to, iż wzorce klasyczne nie były mu obce.

Do dzieł Johna Nasha należą między innymi Re-cnt’s Park, niedaleko rezydencji księcia regenta. Carlton Housc, oraz Regent Street, plac Picadilly Circus i Oxford Circus oraz kościół All Souls Church. Jednym z najsłynniejszych dzieł Johna Nasha jest imponujący pałac Royal Pavilion, wybudowany na zamówienie księcia regenta w Brighton w Sussex.

Twórczość Johna Soane

Uznany i szanowany architekt John Soane niepozwalał sobie na „malownicze” eksperymenty i bezwzględnie pozostał wierny wzorcom starożytnym. Utrzymane w stylu greckim budowle cechowały się mistrzostwem formy, podkreślonej
nienagannymi proporcjami oraz genialnym wyczuciem gry światła i cienia. Perfekcjonizm Soane przyniósł mu zasłużoną sławę wśród historyków sztuki, pomimo że spośród gmachów jego autorstwa pozostato już tylko kilka.
Dziełem życia Johna Soane byt budynek Bank of England, którego budowa trwała ponad czterdzieści lat ( 1791-1833). Niestety z calej konstrukcji pozostata już tylko pozbawiona okien fasada, która i tak została przebudowana. Przetrwało jednak wiele ilustracji, przedstawiających nieistniejącą już siedzibę Bank of England, a wśród nich rycina obrazująca wspaniałą salę balową, wypełnioną światłem słonecznym, przedostającym się przez szklany sufit.
Do dziś można natomiast podziwiać takie budowle, jak Dulwich Picture Gallery i Mausoleum (1811-1814). Artysta przebudował także własny dom przy Lincoln Inn Fields, w którym założył muzeum rzeźby oraz znalezisk archeologicznych.

Francuscy architekci neoklasycystyczni

Jednym z pierwszych architektów neoklasycystycznych we Francji był Claude-Nicolas Ledoux (1736-1806). Jego olbrzymie budowle, choć pozostawały pod silnym wpływem architektury klasycznej, w prostocie zarówno formy jak i detalu wykazywały pewne cechy modernizmu. Jest to zresztą tendencja widoczna w zdecydowanej większości francuskich przedsięwzięć.

Wiele imponujących budowli, na przykład Łuk Triumfalny (1806-37) wzorowany na tego typu łukach starożytnego Rzymu, wzniesiono na cześć Napoleona Bonaparte, który sam postrzegał siebie jako spadkobiercę wspaniałej tradycji rzymskich cesarzy. Styl architektoniczny tamtego okresu określany jest jako styl empire, zaliczany do klasycyzmu romantycznego.

Niemieccy architekci

W Niemczech klasycyzm romantyczny rozwinął się nieco wcześniej niż we Francji. Już w latach 1788-91 wzniesiono w Berlinie słynną Bramę Brandenburską zaprojektowaną w stylu doryckim przez Carla Gottharda Langhana.
Najwybitniejszym architektem niemieckiego neoklasycyzmu byt jednak Karl Friedrich Schinkel (1781-1841), bliski wspótpracownik i doradca króla Prus. Jego projekty, wzorowane na stylu antycznej Grecji, wolne były od nadmiernego zdobnictwa. Artysta potrafił pogodzić założenia stylu, któremu staral się pozostać wierny, z wymogami użyteczności. Dwie budowle najwyraźniej odzwierciedlające styl Schinkela to Nowa Wartownia (Neue Wache, 1816) i Stare Muzeum (Altes Museum, 1823-30) w Berlinie.

Architekci z USA

W Ameryce Północnej architekci końca dziewiętnastego wieku wzorowali się przede wszystkim na przedstawicielach palladianizmu (klasycyzującego stylu późnego renesansu). Mistrzem dla budowniczych amerykańskich był angielski teoretyk sztuki i architekt – James Gibbs (16821754). Do liczących się twórców tamtego okresu należał także trzeci prezydent Stanów Zjednoczonych, Thomas Jefferson, który zaprojektował we wspomnianym stylu budynek uniwersytetu w Wirginii (1817-26).
W USA wznoszono też budowle w stylu greckim, są wśród nich siedziba Banku Pensylwanii (1798) – dzieło architekta Benjamina Latrobe, Anglika, który zmienił obywatelstwo na amerykańskie, oraz budynek Kapitolu, zaprojektowany przez kolejnego naturalizowanego Anglika – Williama Thorntona (1759-1828).

Wraz z nowymi wykopaliskami wciąż odkrywano zapomniane antyczne miasta. Architekci przełomu osiemnastego i dziewiętnastego wieku uzyskali w ten sposób dostęp do bezcennych źródeł informacji. Ponadto sami wiele podróżowali i mieli okazję na własne oczy zobaczyć starożytne budowle Włoch czy Grecji. Publikowano albumy zawierające rysunki wiernie ukazujące owe budowle, a nie ich renesansowe imitacje, często będące jedynie dalekim odzwierciedleniem rzeczywistych wzorów.

Neoklasycyzm w Wielkiej Brytanii

Architektura brytyjska początku dziewiętnastego wieku to przede wszystkim dzieła trzech wybitnych twórców: Roberta Adama, Johna Nasha i Johna Soane. Wprawdzie zaprojektowane przez nich budowle nie odbiegały widocznie od tych, które powstały w innych miastach Europy, na przykład w Helsinkach, Petersburgu, Berlinie, Paryżu czy w Rzymie,jednak wszyscy trzej potrafili tchnąć w swoje neoklasycystyczne budowle nieco indywidualizmu. Dzieło Roberta Adama Robert Adam (1728-92) to jeden z pierwszych brytyjskich architektów, który naśladował wzory antyczne. Zafascynowany był przede wszystkim ów dziełami powstałymi w starożytnym Rzymie  i Pompejach oraz sztuką etruską.

Adam szczególnie wiele uwagi przywiązywał do zdobnictwa i wystroju wnętrz, a jego budowle to konstrukcje lekkie i pełne elegancji, w których każdy niemal detal, począwszy od gipsowych ornamentów na suficie poprzez kominki, drzwi, klamki, kolor ścian po rodzaj dywanu, byt przez niego skrupulatnie zaprojektowany. Dzięki temu Robert Adam zyskał sobie też sławę jednego z pierwszych dekoratorów wnętrz. Styl Adama mógł być z powodzeniem stosowany zarówno w budowlach wielkich, imponujących, jak i w tych skromniejszych, stąd architekt szybko stał się modnym projektantem wnętrz pałacowych oraz mniejszych rezydencji wiejskich.

Jako pierwszy umieścił na zewnątrz budynku ozdobne białe i kremowe stiuki oraz zastosował lekkie, kunsztowne balustrady. Do najsławniejszych wnętrz zaprojektowanych przez Adama należy wystrój rezydencji wiejskich w Middlesex – Osterley House oraz Syon House. Od lekkiego, eleganckiego stylu wiejskich domków znacznie odróżniają się jego budynki publicz ne, które przepychem próbują dorównać swyn klasycznym wzorcom. Robert Adam zaprojekto wat Register House (1789) i uniwersytet (1774 92) w Edynburgu oraz teatr i ratusz w Bury St Ed monds w Suftblk (1775).
Około roku 1800 pojawił się w Wielkiej Bryła nii romantyczny kierunek „malowniczy”. Wprawdzie większość budynków tego nurtu nawiązywało  raczej do stylu gotyckiego niż klasycznego, jednak umieszczane one byty w podobnym, par kowym otoczeniu. Parki stanowiły bowiem malo wnicze tło zarówno dla gotyckiej budowli antycznej świątyni, jak i dla orientalnej pagody.