Sztuka epoki neoklasycyzmu
Po pełnym przepychu stylu barokowym nadszedł czas na nieco lżejsze w charakterze, jednak wciąż bardzo strojne rokoko. Tuż potem architekci zwrócili się ku klasycznej prostocie ornamentacji w sztuce starożytnej Grecji i Rzymu, dając początek nowemu trendowi zwanemu neoklasycyzmem.
Dwór francuskiego króla Ludwika XIV, który rządził w latach 1643-1715, zasłynął z niespotykanego przepychu, a pałac w Wersalu do dziś pozostał pamiątką wystawnego stylu życia ówczesnych możnowładców. Przy budowie i urządzaniu wspanialej budowli zatrudnieni byli najlepsi rzemieślnicy z Francji i innych krajów europejskich. Nie żałowano środków, co widoczne jest w każdym detalu. Styl rokokowy cechuje kręta linia i bogate zdobnictwo.
Po śmierci Ludwika XIV francuska korona przeszła w ręce jego wnuka Ludwika XV, a następnie praprawnuka, Ludwika XVI. W połowie XVIII wieku sztuka architektoniczna rozwinęla się w kierunku nowego stylu, a budowniczowie zaczęli znów nawiązywać do klasycznych proporcji architektury starożytnej Grecji oraz Rzymu. Zachętą staly się niewątpliwie coraz częstsze podróże w tamte rejony oraz nowe znaleziska archeologiczne, które można było podziwiać w muzeach w pólnocnych krajach Europy.
W przeciwieństwie do baroku i rokoka nowy styl cechowała prostota. We Francji rzemieślnicy zaczęli specjalizować się w sztuce meblarskiej, a ich dzieła, często wykonane z drewna orzechowego, miały oszczędną prostą linię. Meble z tamtego okresu można rozpoznać po cienkich nogach i prostych żłobieniach. Budowle zaprojektowane przez takich architektów jak Ange-Jacques Gabriel (1698-1782) były solidne i majestatyczne. Wśród jego najsłynniejszych projektów znajdują się: zabudowa Place de la Concorde (pol. Plac Zgody) w centrum Paryża oraz pałacyk Petit Trianon w parku w Wersalu. Inspiracją dla Gabriela były wille autorstwa szesnastowiecznego architekta włoskiego Palladia, który z kolei nawiązywał do proporcji greckich świątyń i rzymskich pałaców.
W Wielkiej Brytanii te same inspiracje widoczne są w twórczości jednego z najwybitniejszych architektów i projektantów wnętrz tego okresu Roberta Adama.
Utrzymane w stylu neoklasycystycznym kominek i sufit zaprojektowane przez Roberta Adama
Robert Adam (1728-92). Ukończył studia we Włoszech i wiele podróżował, a w roku 1750 cieszył się już wśród przedstawicieli brytyjskiej arystokracji opinią zdolnego architekta. Przebudował wiele budowli, których fasady ozdobił frontonami i pilastrami. Wśród dzieł Adama znajdują się stylowe domy mieszkalne w Londynie, a także rezydencje wiejskie, które można podziwiać do dnia dzisiejszego – należą do nich Osterley Park House i Syon House (na zachód od Londynu), Kenwood House (w północnym Londynie), Bowood House w Wiltshire oraz Kedleston Hall w Derbyshire. W fasadach swych budowli projektant umieścił wysokie okna, przez które do środka wpada dużo światła, natomiast przestrzenność wnętrza podkreślają jasne, czyste kolory ścian. Wnętrza, podobnie jak fasady, swym charakterem nawiązują do stylu starożytnej Grecji. Ozdobione są wolno stojącymi kolumnami oraz złoconym ornamentem w formie girland i medalionów. Każda zamożna rodzina miała w swoim domu kominek autorstwa Adama zdobiony elementami marmurowymi lub wykonanymi z malowanego drewna. Podłogi dekorowano wzorami geometrycznymi, tak jak we francuskich pałacach układano je w drewnianym parkiecie, lub jak w starożytnej Grecji, w kaflach wykonanych z marmuru.
Sztuka epoki neoklasycyzmu
Początek neoklasycyzmu wyznacza powstanie jednego z najważniejszych dzieł w historii malarstwa – obraz Śmierć Marata. Powstał on w pracowni Jacques’a-Louisa Davida w 1793 r. i szokuje nie tylko ponurym tematem, lecz także prostotą kompozycji. Dzieło jest pośmiertnym portretem Jeana Paula Marata (1743-93) – polityka, który doszedł do władzy tuż po rewolucji francuskiej. Marat został zamordowany w kąpieli przez prawicową działaczkę, Charlotte Corday.
David byt przyjacielem Marata i darzył go dużym szacunkiem, stąd władze zwróciły się do niego z prośbą o zorganizowanie pogrzebu i zamówiły portret zmarłego. Artysta bawi się światłem i formą – ciała konającego Marata ma barwę białego marmuru, uwagę przykuwa zaś kilka zaledwie detali – z wanny zwiesza się udrapowana tkanina, obok leży oficjalne pismo, z jakim przyszła do Marata morderczyni oraz nóż, którym zadała cios. Marat bez wątpienia cierpi, jednak ogólny wydźwięk obrazu zdumiewa spokojem i dystansem wobec przemocy. Chociaż od portretu wieje chłodem, atmosfera dzieła jest uduchowiona i to ona właśnie decyduje o jego neoklasycystycznym charakterze.
Robert Adam specjalizował się w projektach indywidualnych domów, podczas gdy inny brytyjski architekt – Anglik, John Nash (1752-1835) – zajmował się projektowaniem wielkich obiektów miejskich. Jest on autorem zarówno wspaniałych kamienic, jak i kościołów. W Londynie można podziwiać tarasowo usytuowane kamienice jego projektu otaczające Regent Park. Wszystkie pomalowane są na kremowy kolor, zdobią je eleganckie rzeźby oraz reliefy utrzymane w stylu nawiązującym do starożytnej Grecji.
W Wielkiej Brytanii do produkcji mebli zaczęto stosować nieznany wcześniej gatunek drewna – mahoń przywożony z lasów tropikalnych brytyjskich i holenderskich kolonii. Meblarstwo nie byto już tylko zwykłym rzemioslem, zyskało sobie status prawdziwej sztuki. Robert Adam sam wymyślał wzory mebli do zaprojektowanych przez siebie wnętrz. Zostaly one później umieszczone i opisane w publikacji George’a Hepplewhite’a pod tytulem The Cabinet-maker and Upholsterer’s Guide (pol. Mistrzowie meblarstwa i tapicerstwa). Meble z tamtego okresu to krzesla z elegancko rzeźbionymi oparciami oraz mahoniowe kredensy zdobione innymi gatunkami drewna (intarsjowane) oraz elementami z pozłacanego brązu, które jednocześnie mialy za zadanie wzmacniać konstrukcję samego mebla.
Pod koniec XVIII wieku klasycyzm dotarł również do Stanów Zjednoczonych. Wiele spośród reprezentacyjnych budowli pochodzi z tamtego okresu, zwanego federalnym; jest wśród nich m.in., ukończony w 1793 r., budynek władz stanowych w Bostonie w Massachusetts. Rząd ceglanych łuków stanowi solidną podstawę dla greckich kolumn rozdzielających duże okna. Ponad nimi wznosi się okazały klasycystyczny fronton zwieńczony połyskującą kopulą i latarnią. Oddany do użytku w 1829 roku Biały Dom w Waszyngtonie został wzniesiony na wzór projektów Palladia. Symetryczna budowla otwiera się na rozlegle trawniki. Nowy styl zaznaczyl się również w amerykańskiej sztuce meblarskiej. Jasne drewno zdobiono tu za pomocą prostych plaskich ornamentów podkreślających regularną linię dziela.